Chiến lược sản phẩm là tập hợp các quyết định về sản phẩm của doanh nghiệp: bán sản phẩm nào, cho nhóm khách nào, đầu tư bao nhiêu tiền vào từng dòng sản phẩm, cải tiến điểm nào và ngừng bán dòng sản phẩm nào. Chiến lược sản phẩm tốt giúp doanh nghiệp đặt tiền và công sức vào đúng sản phẩm, thay vì chia đều cho mọi thứ đang bán.
Trong chiến lược marketing, sản phẩm là chữ P đầu tiên của marketing mix 4P (sản phẩm, giá, phân phối, truyền thông). Theo cách làm của STP, doanh nghiệp quyết định các chữ P, trong đó có sản phẩm, sau khi đã chọn khách hàng mục tiêu và định vị thương hiệu. Vì vậy chiến lược marketing sản phẩm luôn đi sau hai việc đó. Khi chưa biết sẽ bán cho ai và muốn khách nhớ mình vì điều gì, doanh nghiệp chưa thể quyết định sản phẩm cần có những gì.
Một chiến lược sản phẩm đầy đủ trả lời bốn câu hỏi:
Danh mục: trong các dòng sản phẩm đang bán, dòng nào nên được đầu tư thêm, dòng nào nên giữ, dòng nào nên rút khỏi thị trường?
Tăng trưởng: muốn doanh thu lớn hơn thì bán thêm cho khách cũ, làm sản phẩm mới hay tìm thị trường mới?
Thời điểm: mỗi sản phẩm đang ở giai đoạn nào của đời sống trên thị trường, và giai đoạn đó cần cách làm nào?
Thiết kế: sản phẩm phải có những gì để khách chọn mình, và tính năng nào đáng bỏ tiền làm?
Mỗi mô hình dưới đây giúp trả lời một hoặc hai câu hỏi trong số đó. Không có mô hình nào trả lời được cả bốn.
6 mô hình chiến lược sản phẩm trả lời câu hỏi nào?
Mô hình
Câu hỏi chính
Dùng khi
Ma trận BCG
Chia tiền cho dòng sản phẩm nào?
Doanh nghiệp có nhiều dòng sản phẩm
Ma trận Ansoff
Tăng trưởng theo hướng nào, rủi ro bao nhiêu?
Lập kế hoạch năm, cân nhắc mở rộng
Vòng đời sản phẩm
Sản phẩm đang ở giai đoạn nào?
Doanh số tăng chậm lại hoặc bắt đầu giảm
Chiến lược Đại dương xanh
Làm sao thoát cuộc đua giảm giá?
Ngành đông đối thủ, sản phẩm giống nhau
Mô hình Kano
Tính năng nào đáng đầu tư?
Thiết kế sản phẩm mới hoặc bản cải tiến
Ba cấp độ sản phẩm
Khách thật sự mua gì?
Tìm điểm khác biệt khi sản phẩm cốt lõi giống đối thủ
Để dễ so sánh, cả bài dùng chung một ví dụ. Ví dụ giả định: một công ty đồ bếp gia dụng bán bốn dòng sản phẩm qua đại lý và sàn thương mại điện tử: chảo chống dính (dòng bán chạy nhiều năm), nồi inox, nồi chiên không dầu (dòng mới ra mắt) và hộp đựng thực phẩm (dòng bán chậm dần). Ban giám đốc cần lập kế hoạch sản phẩm cho năm tới.
1. Ma trận BCG: chia tiền cho danh mục sản phẩm
Mục đích. Ma trận BCG giúp quyết định dòng sản phẩm nào nên được đầu tư thêm, dòng nào nên tạo tiền cho dòng khác, dòng nào nên rút khỏi thị trường. Mô hình do Bruce Henderson, người sáng lập Boston Consulting Group, công bố năm 1970.
Cách dùng. Xếp từng dòng sản phẩm lên hai trục: trục ngang là thị phần tương đối của doanh nghiệp so với đối thủ lớn nhất, trục dọc là tốc độ tăng trưởng của thị trường. Hai trục chia ra bốn nhóm, mỗi nhóm có một cách làm. Sơ đồ ở đầu bài đặt thị phần cao ở bên phải. Bản gốc của BCG đặt thị phần cao ở bên trái, nên khi đọc tài liệu khác cần xem nhãn trục trước.
Ngôi sao (thị phần cao, thị trường tăng nhanh): đầu tư để giữ vị trí dẫn đầu.
Bò sữa (thị phần cao, thị trường tăng chậm): giữ chất lượng, tối ưu chi phí, chuyển tiền dư sang các nhóm khác.
Dấu hỏi (thị phần thấp, thị trường tăng nhanh): chọn đầu tư mạnh để thành Ngôi sao, hoặc sớm rút khỏi thị trường.
Chó (thị phần thấp, thị trường tăng chậm): thu hồi vốn, định vị lại hoặc ngừng bán.
Ví dụ giả định. Chảo chống dính dẫn đầu một thị trường đã ổn định, nên là Bò sữa: không cần tăng quảng cáo để giành thêm thị phần, phần tiền dư dùng cho dòng khác. Nồi chiên không dầu thuộc thị trường đang tăng nhưng công ty mới vào, nên là Dấu hỏi: ban giám đốc phải chọn đầu tư đủ mạnh trong một thời hạn rõ ràng, hoặc dừng. Hộp đựng thực phẩm có thị phần nhỏ trong một thị trường đi ngang, nên thuộc nhóm Chó: công ty nên tính tới việc thu gọn mẫu mã hoặc ngừng bán. Nồi inox cũng có thị phần nhỏ trong một thị trường tăng chậm, nên cũng thuộc nhóm Chó. Tuy vậy, nhiều khách mua nồi inox cùng lúc với chảo, nên đây là trường hợp nhóm Chó vẫn đáng giữ (xem lưu ý bên dưới).
Lưu ý. Nhãn của ma trận chỉ là bước phân loại ban đầu. Quyết định cuối cùng vẫn phải dựa trên dòng tiền dự kiến của từng phương án. Một dòng sản phẩm xếp vào nhóm Chó có thể vẫn đáng giữ nếu nó kéo khách mua các dòng sản phẩm khác. Cách tính hai trục, ví dụ đầy đủ và giới hạn của mô hình có trong bài ma trận BCG.
2. Ma trận Ansoff: chọn hướng tăng trưởng theo mức rủi ro
Mục đích. Ma trận Ansoff giúp chọn hướng tăng trưởng và thấy trước mức rủi ro của mỗi hướng. H. Igor Ansoff công bố mô hình năm 1957 trong bài “Strategies for Diversification” trên Harvard Business Review.
Cách dùng. Ghép hai câu hỏi: bán sản phẩm hiện tại hay sản phẩm mới, cho thị trường hiện tại hay thị trường mới. Kết quả là bốn hướng. Mức rủi ro của mỗi hướng phụ thuộc vào số thứ mới doanh nghiệp phải học:
Thâm nhập thị trường: bán nhiều hơn sản phẩm hiện tại cho thị trường hiện tại. Đây là hướng rủi ro thấp nhất, vì doanh nghiệp đã hiểu cả sản phẩm lẫn khách hàng.
Phát triển sản phẩm: làm sản phẩm mới cho khách hàng hiện tại. Rủi ro ở mức trung bình, vì doanh nghiệp phải học cách làm sản phẩm mới.
Phát triển thị trường: đưa sản phẩm hiện tại tới nhóm khách mới hoặc vùng mới. Rủi ro cũng ở mức trung bình, vì doanh nghiệp phải học cách bán cho nhóm khách mới.
Đa dạng hoá: làm sản phẩm mới cho thị trường mới. Đây là hướng rủi ro cao nhất, vì cả sản phẩm và khách hàng đều mới.
Ví dụ giả định. Công ty đồ bếp có bốn ý tưởng cho năm tới. Bán combo chảo và nồi cho khách đã mua là thâm nhập thị trường. Thêm dòng nồi chiên không dầu cỡ nhỏ cho cùng nhóm khách gia đình là phát triển sản phẩm. Bán chảo cho quán ăn và bếp ăn tập thể là phát triển thị trường, vì nhóm khách doanh nghiệp mua theo cách khác hẳn khách gia đình. Mở lớp dạy nấu ăn trực tuyến cho những người chưa từng mua đồ bếp của công ty là đa dạng hoá. Đặt bốn ý tưởng lên ma trận, ban giám đốc thấy ngay ý tưởng nào cần nhiều thời gian thử nghiệm và ngân sách dự phòng hơn.
Cách chấm rủi ro từng hướng và phân bổ nguồn lực giữa bốn ô có ở bài ma trận Ansoff.
3. Vòng đời sản phẩm: biết sản phẩm đang ở giai đoạn nào
Mục đích. Mô hình vòng đời sản phẩm (Product Life Cycle) giúp đổi cách bán theo giai đoạn của sản phẩm trên thị trường. Khái niệm hình thành cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, không có một tác giả duy nhất. Một bài tiêu biểu là “Exploit the Product Life Cycle” của Theodore Levitt trên Harvard Business Review năm 1965.
Cách dùng. Đường doanh số của một sản phẩm thường được chia thành bốn giai đoạn, mỗi giai đoạn cần một trọng tâm khác:
Giới thiệu: doanh số thấp, chi phí cao. Trọng tâm là cho khách biết sản phẩm và thử dùng.
Tăng trưởng: doanh số tăng nhanh, đối thủ bắt đầu tham gia thị trường. Trọng tâm là mở rộng kênh bán và giữ chất lượng khi sản xuất nhiều hơn.
Trưởng thành: doanh số đi ngang, cạnh tranh bằng giá nhiều hơn. Trọng tâm là giữ thị phần, giảm chi phí, tìm cách dùng mới cho sản phẩm.
Suy thoái: doanh số giảm đều. Trọng tâm là thu gọn, định vị lại hoặc ngừng bán có kế hoạch.
Bốn giai đoạn của vòng đời sản phẩm và đặc điểm doanh số ở mỗi giai đoạn.
Ví dụ giả định. Nồi chiên không dầu của công ty đang ở giai đoạn giới thiệu, nên phần lớn ngân sách được dùng để cho khách dùng thử và thu đánh giá thật trên sàn. Chảo chống dính ở giai đoạn trưởng thành, nên việc chính là giữ chỗ trên kệ đại lý và giảm chi phí sản xuất. Hộp đựng thực phẩm có doanh số giảm đều qua nhiều quý. Trước khi xếp dòng này vào giai đoạn suy thoái, công ty cần xem doanh số giảm có phải do một lý do sửa được hay không, ví dụ đối thủ vừa hạ giá hoặc một đại lý lớn đã ngừng nhập hàng.
Lưu ý. Đường cong vòng đời mô tả quá khứ tốt hơn là dự báo tương lai. Mô hình này cũng từng bị phê bình mạnh: năm 1976, Dhalla và Yuspeh viết bài “Forget the Product Life Cycle Concept!” trên Harvard Business Review để phản đối việc dùng khái niệm này làm căn cứ ra quyết định về sản phẩm. Cách xác định giai đoạn từ số liệu bán hàng và các dạng đường cong thường gặp có ở bài vòng đời sản phẩm.
4. Chiến lược Đại dương xanh: thoát khỏi cuộc đua giảm giá
Mục đích. Chiến lược Đại dương xanh (Blue Ocean Strategy) giúp tạo một khoảng thị trường mới, nơi đối thủ hiện tại không còn là thước đo, thay vì cạnh tranh bằng giá trong thị trường đã đông (gọi là “đại dương đỏ”). Hai giáo sư W. Chan Kim và Renée Mauborgne của trường kinh doanh INSEAD giới thiệu mô hình trên Harvard Business Review năm 2004, rồi viết thành sách năm 2005.
Cách dùng. Liệt kê các yếu tố mà ngành đang cạnh tranh (giá, số mẫu mã, kênh bán, dịch vụ đi kèm…), rồi trả lời bốn câu hỏi của khung bốn hành động:
Loại bỏ: yếu tố nào ngành coi là đương nhiên nhưng khách không cần?
Giảm: yếu tố nào nên giảm xuống thấp hơn mức chung của ngành?
Tăng: yếu tố nào nên nâng cao vượt mức chung của ngành?
Tạo mới: yếu tố nào ngành chưa từng có mà khách sẽ thấy giá trị?
Khung bốn hành động. Sơ đồ xếp theo thứ tự giảm, loại bỏ, nâng cao, tạo mới. Danh sách trong bài xếp theo thứ tự loại bỏ, giảm, tăng (nâng cao), tạo mới. Nội dung bốn hành động không đổi.
Ví dụ giả định. Công ty đồ bếp nhận ra một nhóm người chưa phải khách: người trẻ ở trọ, ít nấu ăn, thấy bộ nồi chảo vừa đắt vừa chiếm chỗ. Công ty thử một bộ sản phẩm riêng cho nhóm này. Bộ sản phẩm loại bỏ các món ít dùng như nồi lớn, giảm số kích cỡ xuống còn vài món, tăng độ gọn khi cất (các món xếp lồng vào nhau), và tạo mới phần hướng dẫn nấu các món nhanh qua mã QR in trên hộp. Bộ này không cạnh tranh trực tiếp với các bộ nồi chảo đầy đủ trên kệ.
Lưu ý. Phần lớn ví dụ dùng để giới thiệu mô hình là các trường hợp doanh nghiệp đã thành công, được chọn ra sau khi đã biết kết quả. Những doanh nghiệp làm theo cách tương tự mà thất bại ít khi được nhắc tới. Vì vậy, hãy dùng mô hình để đặt câu hỏi, và thử bộ sản phẩm mới ở quy mô nhỏ trước khi đầu tư lớn. Cách vẽ bảng chiến lược và tìm người chưa phải khách hàng có ở bài Chiến lược Đại dương xanh.
5. Mô hình Kano: chọn tính năng đáng bỏ tiền làm
Mục đích. Mô hình Kano giúp chia tính năng và dịch vụ thành từng nhóm theo cách chúng tác động tới sự hài lòng của khách, để biết nên dồn tiền vào đâu. Mô hình mang tên Noriaki Kano, giáo sư Đại học Khoa học Tokyo. Bài gốc của ông và cộng sự được đăng năm 1984.
Cách dùng. Ba nhóm thường dùng nhất:
Bắt buộc (còn gọi là yếu tố cơ bản): có thì khách coi là đương nhiên, thiếu thì khách bực.
Một chiều (còn gọi là yếu tố hiệu suất): làm càng tốt, khách càng hài lòng.
Hấp dẫn (còn gọi là yếu tố hứng thú): thiếu thì khách không trách, có thì khách bất ngờ và nhớ.
Ngoài ba nhóm này còn nhóm Không quan tâm (có hay không khách đều không để ý) và nhóm Ngược (có thì một số khách lại khó chịu). Để biết mỗi tính năng thuộc nhóm nào, doanh nghiệp hỏi khách hai câu cho từng tính năng: khách thấy thế nào nếu sản phẩm có tính năng này, và thấy thế nào nếu không có.
Ví dụ giả định. Với chảo chống dính, tay cầm không nóng khi nấu là tính năng Bắt buộc: làm tốt không ai khen, làm kém thì bị đánh giá thấp. Độ bền của lớp chống dính là tính năng Một chiều: bền hơn đối thủ thì khách hài lòng hơn. Một chiếc xẻng gỗ vừa lòng chảo, không làm xước lớp chống dính, tặng kèm trong hộp có thể là tính năng Hấp dẫn: khách không đòi, nhưng nhận được thì thấy bất ngờ. Thứ tự đầu tư hợp lý: làm đủ tính năng Bắt buộc trước, sau đó cạnh tranh bằng tính năng Một chiều, rồi mới thêm tính năng Hấp dẫn.
Lưu ý. Nhóm của một tính năng thay đổi theo thời gian. Điều làm khách bất ngờ hôm nay sẽ thành điều khách mong đợi khi đối thủ cũng làm. Bảng câu hỏi, cách tính hệ số hài lòng và ví dụ đầy đủ có ở bài mô hình Kano.
6. Ba cấp độ sản phẩm: biết khách thật sự mua gì
Mục đích. Mô hình ba cấp độ sản phẩm giúp tách lợi ích khách thật sự cần khỏi các đặc điểm bên ngoài của sản phẩm như thiết kế, bao bì và dịch vụ đi kèm. Nhờ đó doanh nghiệp tìm được chỗ khác biệt khi sản phẩm cốt lõi giống đối thủ. Cách chia này gắn với Philip Kotler và phổ biến qua giáo trình Principles of Marketing của Kotler và Armstrong. Ở một số giáo trình khác, Kotler chia chi tiết hơn thành năm cấp độ.
Cách dùng. Mô tả sản phẩm ở ba lớp, từ trong ra ngoài:
Sản phẩm cốt lõi: lợi ích khách thật sự mua. Khách mua máy khoan để có lỗ trên tường, không phải để có máy khoan.
Sản phẩm hữu hình: những gì khách nhìn và cầm được: thiết kế, tính năng, chất lượng, thương hiệu, bao bì.
Sản phẩm tăng thêm: dịch vụ và giá trị đi kèm: bảo hành, giao hàng, lắp đặt, hướng dẫn sử dụng, hỗ trợ sau bán.
Ba cấp độ sản phẩm: cốt lõi, hữu hình và tăng thêm.
Ví dụ giả định. Với chảo chống dính, sản phẩm cốt lõi là nấu món chiên rán nhanh, ít dính và dễ rửa. Sản phẩm hữu hình là chất liệu, lớp phủ, độ dày đáy, thiết kế tay cầm và hộp. Sản phẩm tăng thêm là thời hạn bảo hành, chính sách đổi trả và hướng dẫn giữ lớp chống dính bền lâu. Khi chảo của các hãng trên sàn trông gần giống nhau, công ty có thể tạo khác biệt ở lớp tăng thêm, ví dụ bảo hành dài hơn và đổi chảo mới ngay khi chảo bị lỗi, thay vì giảm giá.
Lưu ý. Đừng bắt đầu từ lớp ngoài cùng. Nếu lớp cốt lõi không tốt bằng đối thủ (chảo vẫn dính), dịch vụ đi kèm không bù lại được. Muốn hiểu sâu hơn lợi ích cốt lõi khách tìm, xem thêm lý thuyết Jobs-to-be-done.
Chọn mô hình chiến lược sản phẩm nào trước?
Chọn theo câu hỏi doanh nghiệp đang gặp, không chọn theo mô hình nào nổi tiếng hơn:
Đang có nhiều dòng sản phẩm, ngân sách năm tới có hạn: bắt đầu bằng ma trận BCG để chia tiền. Dùng thêm mô hình vòng đời sản phẩm để biết dòng nào sắp chuyển sang giai đoạn khác.
Cần đặt mục tiêu tăng trưởng: dùng ma trận Ansoff để liệt kê và chấm rủi ro các hướng. Hướng nào cần sản phẩm mới thì chuyển sang bước thiết kế bên dưới.
Đang thiết kế sản phẩm mới hoặc bản cải tiến: dùng ba cấp độ sản phẩm để thấy khách mua lợi ích gì, rồi dùng mô hình Kano để chọn tính năng đáng làm.
Ngành đông đối thủ, lợi nhuận bị bào mòn vì giảm giá: dùng Chiến lược Đại dương xanh. Nếu doanh nghiệp vẫn muốn cạnh tranh trên thị trường hiện có, xem 3 chiến lược cạnh tranh tổng quát của Porter để chọn giữa chi phí thấp, khác biệt hoá và tập trung.
Sau khi chốt sản phẩm, quyết định giá là bước tiếp theo: bài giá thâm nhập và giá hớt váng giúp chọn cách đặt giá cho sản phẩm mới.
Dùng AI hỗ trợ khi lập chiến lược sản phẩm
AI làm tốt các việc chuẩn bị:
Gom số liệu bán hàng theo dòng sản phẩm và theo quý, tính tốc độ tăng doanh số của từng dòng sản phẩm để chuẩn bị cho mô hình vòng đời sản phẩm.
Chuẩn bị số liệu cho ma trận BCG: tổng hợp quy mô thị trường và doanh số của đối thủ lớn nhất để tính thị phần tương đối, và lấy tốc độ tăng trưởng của thị trường từ số liệu ngành. Tốc độ tăng doanh số của riêng công ty không thay được tốc độ tăng trưởng của thị trường.
Đọc hàng trăm đánh giá của khách trên sàn, gắn nhãn từng lời khen, lời chê theo tính năng, rồi gợi ý tính năng nào thuộc nhóm Bắt buộc hay Hấp dẫn trong mô hình Kano.
Liệt kê các yếu tố mà đối thủ đang cạnh tranh từ thông tin công khai (bảng giá, mô tả sản phẩm, chính sách bảo hành), làm đầu vào cho khung bốn hành động.
AI không nên quyết định thay người: ngừng bán dòng sản phẩm nào, đầu tư bao nhiêu tiền, bỏ yếu tố cạnh tranh nào. Những quyết định này phụ thuộc vào năng lực, dòng tiền và mức rủi ro doanh nghiệp chịu được. AI không biết đủ những điều đó. Kết quả AI đưa ra chỉ là giả thuyết. Người phụ trách cần đối chiếu kết quả đó với số liệu gốc và lời của khách thật trước khi dùng.
Điều cần nhớ về chiến lược sản phẩm
Chiến lược sản phẩm trả lời bốn câu hỏi: chia tiền cho dòng nào, tăng trưởng theo hướng nào, sản phẩm đang ở giai đoạn nào, và sản phẩm cần có gì.
Mỗi mô hình trả lời một phần. Ma trận BCG dùng cho câu hỏi danh mục. Vòng đời sản phẩm dùng cho câu hỏi thời điểm. Ma trận Ansoff dùng cho hướng tăng trưởng. Ba cấp độ sản phẩm, mô hình Kano và Chiến lược Đại dương xanh dùng cho thiết kế sản phẩm.
Kết quả của mô hình là điểm bắt đầu cuộc thảo luận, không phải quyết định cuối cùng. Quyết định cần thêm dòng tiền dự kiến và lời của khách thật.
Nguồn tham khảo: Bruce D. Henderson, “The Product Portfolio”, BCG Perspectives, 1970; H. Igor Ansoff, “Strategies for Diversification”, Harvard Business Review, 1957; Theodore Levitt, “Exploit the Product Life Cycle”, Harvard Business Review, 1965; Nariman K. Dhalla và Sonia Yuspeh, “Forget the Product Life Cycle Concept!”, Harvard Business Review, 1976; W. Chan Kim và Renée Mauborgne, “Blue Ocean Strategy”, Harvard Business Review, 10/2004 và sách cùng tên, Harvard Business School Press, 2005; Noriaki Kano và cộng sự, “Attractive Quality and Must-be Quality”, tạp chí Hinshitsu (Quality), 1984; Philip Kotler và Gary Armstrong, “Principles of Marketing” (ba cấp độ sản phẩm, mức đọc thứ cấp).
Website dùng cookie để biết bài viết nào hữu ích, đo hiệu quả và hiển thị lại quảng cáo phù hợp. Bạn có thể đổi lựa chọn ở mục Cài đặt cookie dưới chân trang.