Marketing 1.0, 2.0, 3.0, 4.0 và 5.0 là cách Philip Kotler cùng hai đồng tác giả Hermawan Kartajaya và Iwan Setiawan chia lịch sử marketing thành từng thời kỳ theo một câu hỏi duy nhất: thứ gì đang đứng ở trung tâm? Marketing 1.0 đặt sản phẩm ở giữa, 2.0 đặt khách hàng, 3.0 đặt con người trọn vẹn và giá trị, 4.0 đặt khách hàng kết nối trong thế giới vừa thật vừa số, 5.0 đặt công nghệ phục vụ con người. Sau đó còn 6.0 (trải nghiệm nhập vai) và 7.0 (tâm trí khách hàng).
Điểm hữu ích nhất của khung này với doanh nghiệp vừa và nhỏ: thời kỳ không đo bằng công cụ, mà bằng thứ ở trung tâm. Một cửa hàng livestream mỗi tối, chạy quảng cáo trên ba nền tảng, vẫn có thể đang làm marketing 1.0 nếu mọi nội dung chỉ nói về sản phẩm của mình. Bài này tóm từng thời kỳ theo sách gốc, cách tự nhận ra mình đang ở đâu, và vì sao không cần “đi lần lượt” từ 1.0 lên 5.0.
Marketing 1.0 đến 4.0 là gì và ai chia như vậy?
Cách chia này không phải mô hình có công thức như SWOT hay 4P. Nó là một cách kể lịch sử của ba tác giả, bắt đầu từ sách Marketing 3.0: From Products to Customers to the Human Spirit (Wiley, 2010). Phụ đề cuốn sách đã tóm cả ba thời kỳ đầu: từ sản phẩm, tới khách hàng, tới tinh thần con người. Marketing 1.0 và 2.0 không có sách riêng; chúng được định nghĩa ngược lại để làm nền cho 3.0.
Từ đó, mỗi lần công nghệ đổi một nấc, ba tác giả ra một cuốn mới: Marketing 4.0: Moving from Traditional to Digital (2017), Marketing 5.0: Technology for Humanity (2021), Marketing 6.0: The Future Is Immersive (2023) và Marketing 7.0: A Guide for Thinking Marketers in the Age of AI (2026). Trong chương mở đầu Marketing 5.0, các tác giả coi 3.0 là chặng cuối của marketing truyền thống: tới đó, doanh nghiệp đã phục vụ khách về lý trí (1.0), cảm xúc (2.0) và tinh thần (3.0). Từ 4.0 trở đi, công nghệ thay đổi cách phục vụ.
Bảy thời kỳ và thứ đứng ở trung tâm mỗi thời kỳ. Ba thời kỳ đầu là marketing truyền thống; từ 4.0, công nghệ đổi cách phục vụ chứ không đổi mục đích.
Marketing 1.0 là gì? Thời kỳ lấy sản phẩm làm trung tâm
Marketing 1.0 ra đời trong thời công nghiệp, khi công nghệ lõi là máy móc nhà máy. Việc của marketing khi đó rất đơn giản: bán hết thứ nhà máy làm ra cho bất kỳ ai mua. Sản phẩm cơ bản, thiết kế cho số đông; mục tiêu là chuẩn hoá, tăng sản lượng để hạ giá thành. Sách lấy xe Ford Model T làm hình ảnh tiêu biểu, với câu nói của Henry Ford: khách thích màu gì cũng được, miễn là màu đen.
Cách hiểu này nghe cũ, nhưng chưa biến mất: hễ doanh nghiệp bắt đầu bằng “mình có gì để bán” rồi mới nghĩ “bán cho ai” là đang ở 1.0.
Marketing 2.0 là gì? Khách hàng là vua
Marketing 2.0 đến cùng thời thông tin, khi công nghệ lõi là công nghệ thông tin. Người mua có nhiều thông tin, so sánh được nhiều sản phẩm tương tự, và chính họ định nghĩa giá trị. Vì nhu cầu mỗi người mỗi khác, người làm marketing phải phân khúc thị trường, chọn nhóm khách mục tiêu và làm sản phẩm vượt trội cho nhóm đó. Câu “khách hàng là vua” là của thời kỳ này; marketing nhắm vào cả lý trí và trái tim người mua.
Hai công cụ kinh điển vẫn dùng tới nay là STP (phân khúc, chọn mục tiêu, định vị, gắn với cách nghĩ 2.0) và 4P (có từ thời 1.0); trong Marketing 5.0, các tác giả gọi đây là những thứ “đứng vững qua thời gian”. Nhưng họ cũng chỉ ra giới hạn của 2.0: nó ngầm coi khách hàng là mục tiêu thụ động của chiến dịch, người được nhắm tới chứ không phải người tham gia.
Marketing 3.0 là gì? Con người trọn vẹn, giá trị và sứ mệnh
Marketing 3.0 là thời kỳ lấy giá trị làm động lực. Thay vì xem người mua chỉ là “người tiêu dùng”, doanh nghiệp xem họ là con người trọn vẹn với lý trí, trái tim và tinh thần. Người mua không chỉ tìm sản phẩm chạy tốt và cho cảm xúc dễ chịu; họ tìm doanh nghiệp có sứ mệnh, tầm nhìn, giá trị chạm tới điều họ bận tâm về xã hội và môi trường. Doanh nghiệp 3.0 vì vậy tạo khác biệt bằng giá trị của mình.
Sách gắn 3.0 với “công nghệ làn sóng mới”: máy tính và điện thoại rẻ, internet giá thấp, mã nguồn mở, cho phép từng người bày tỏ ý kiến và hợp tác với người khác. Khách hàng chuyển từ thụ động sang cộng tác.
Với doanh nghiệp nhỏ, 3.0 dễ bị hiểu nhầm thành “phải làm từ thiện”. Ý của sách khó hơn: nói rõ doanh nghiệp tồn tại để giải quyết điều gì cho ai, rồi làm đúng như vậy khi không ai nhìn.
Marketing 4.0 là gì và khác marketing 3.0 ở đâu?
Marketing 4.0 vẫn đặt con người ở trung tâm nhưng đổi bối cảnh: khách hàng giờ kết nối với nhau, nên trung tâm mới là khách hàng kết nối. Chương mở đầu sách Marketing 4.0 mô tả cuộc chuyển dịch quyền lực từ dọc, độc quyền, cá nhân sang ngang, bao hàm, xã hội. Cộng đồng khách hàng không còn sợ thương hiệu lớn, thích kể chuyện hay dở về thương hiệu, và vòng quan hệ xã hội trở thành nguồn ảnh hưởng chính, vượt qua cả quảng cáo lẫn sở thích cá nhân.
Hai ý thực hành đáng nhớ của 4.0:
Marketing trong thế giới số không đồng nghĩa với marketing số. Trong Marketing 5.0, các tác giả nhắc lại rằng 4.0 đòi hỏi cách tiếp cận đa kênh, online lẫn offline, vì khoảng cách số vẫn tồn tại.
4P đọc lại thành 4C. Sách 4.0 đề nghị nhìn 4P trong thế giới kết nối thành 4C: sản phẩm đồng sáng tạo với khách (co-creation), giá linh hoạt theo nhu cầu (currency), phân phối qua cộng đồng (communal activation), chiêu thị thành đối thoại hai chiều (conversation).
Hành trình khách hàng viết lại thành 5A: Nhận biết, Thu hút, Tìm hiểu, Hành động, Ủng hộ. So với phễu cũ, 5A thêm bước khách hỏi người khác trước khi mua và thay “mua lại” bằng “giới thiệu cho người khác”. Chi tiết ở bài hành trình khách hàng 5A.
Ba tác giả cũng nói công nghệ trong Marketing 4.0 “khá cơ bản”: AI, cảm biến, IoT được để dành cho cuốn sau.
Marketing 5.0 là gì? Công nghệ vì con người
Marketing 5.0 là việc ứng dụng các công nghệ bắt chước năng lực con người để tạo ra, truyền đạt, cung cấp và nâng giá trị suốt hành trình khách hàng. Nhóm công nghệ đó, sách gọi là “công nghệ kế tiếp”, gồm AI, xử lý ngôn ngữ tự nhiên, cảm biến, rô bốt, thực tế tăng cường, thực tế ảo, IoT và blockchain. Sách ra năm 2021, giữa đại dịch, khi doanh nghiệp bị đẩy sang vận hành không chạm.
Điểm quan trọng nhất nằm ở hai chữ “vì con người”: 5.0 được mô tả là ghép tính nhân văn của 3.0 với sức mạnh công nghệ của 4.0. Máy tìm được quy luật trong núi dữ liệu, nhưng chỉ con người hiểu được con người; nên câu hỏi trung tâm của 5.0 là đặt máy ở đâu, đặt người ở đâu trên hành trình khách hàng. Chi tiết ở bài Marketing 5.0: công nghệ vì con người.
Sau marketing 5.0 còn gì? Marketing 6.0 và 7.0
Marketing 6.0 (2023) nói về trải nghiệm nhập vai: thế giới thật và thế giới số hoà vào nhau, vượt khỏi mức “có mặt trên nhiều kênh” của 4.0. Đọc thêm ở Marketing 6.0: tương lai là nhập vai.
Marketing 7.0 (2026) quay về tâm trí khách hàng: khi AI làm mọi thứ nhanh và giống nhau, lợi thế nằm ở việc hiểu cách khách suy nghĩ, ghi nhớ và quyết định. Bài Marketing 7.0 của Philip Kotler tóm sách này và ghi rõ phần nào mới đọc được bản thử.
Bảng so sánh marketing 1.0, 2.0, 3.0, 4.0 và 5.0
Thời kỳ
Trung tâm
Khách hàng được xem là
Việc chính của marketing
1.0
Sản phẩm
Người mua đại chúng, ai cũng như ai
Làm nhiều, hạ giá, bán hết
2.0
Khách hàng
Người có nhu cầu riêng, biết so sánh
Phân khúc, chọn mục tiêu, làm sản phẩm vượt trội cho nhóm đó
3.0
Con người và giá trị
Con người trọn vẹn: lý trí, trái tim, tinh thần
Sống đúng sứ mệnh, tạo khác biệt bằng giá trị
4.0
Khách hàng kết nối
Thành viên của cộng đồng, tin người quen hơn quảng cáo
Nối online và offline, dẫn khách qua 5A tới mức giới thiệu
5.0
Công nghệ phục vụ con người
Từng cá nhân, có thể hiểu bằng dữ liệu
Chọn chỗ cho máy và chỗ cho người trên hành trình khách
Bảng không có cột “công cụ” vì công cụ cộng dồn, không thay thế: doanh nghiệp 5.0 vẫn dùng STP và 4P của thời 1.0, 2.0, vẫn cần sứ mệnh của 3.0, vẫn phải nối kênh như 4.0. Thứ đổi là cái gì được đặt ở giữa khi ra quyết định.
Doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam đang ở “thời kỳ” nào?
Đèn vòng sẵn sàng livestream, nhưng thứ sắp được nói tới vẫn là kệ hàng và tờ rơi: công cụ của 4.0, nội dung của 1.0.
Phần lớn doanh nghiệp nhỏ không nằm gọn trong một thời kỳ. Họ bán bằng công cụ 4.0 nhưng nghĩ bằng đầu 1.0: có gian hàng trên sàn, có livestream, có quảng cáo; nhưng nội dung chỉ nói về sản phẩm và khuyến mãi, và chưa ai trả lời được “khách mình hỏi ai trước khi mua”. Vài dấu hiệu để tự nhận ra:
Dấu hiệu 1.0: câu đầu tiên khi giới thiệu là “bên em có…”; mọi sản phẩm cho mọi người; marketing chủ yếu bằng giảm giá; chưa có chân dung khách hàng viết ra giấy.
Dấu hiệu 2.0: đã chia nhóm khách và có sản phẩm riêng cho từng nhóm; có chăm sóc sau bán; nhưng khách vẫn chỉ là người nhận tin nhắn, chưa được hỏi ý kiến về sản phẩm mới.
Dấu hiệu 3.0: nhân viên nói được doanh nghiệp tồn tại để giải quyết điều gì; có việc doanh nghiệp từ chối làm dù có lời, vì trái giá trị đã nêu.
Dấu hiệu 4.0: biết khách tới từ lời giới thiệu bao nhiêu phần; cửa hàng và kênh online kể cùng một câu chuyện; có chỗ cho khách hỏi nhau và khen chê công khai.
Dấu hiệu 5.0: dữ liệu khách gom về một chỗ; AI hoặc tự động hoá đang làm một phần việc lặp (trả lời câu hỏi thường gặp, gợi ý sản phẩm), và có người quyết định việc nào vẫn do người làm.
Đánh dấu từng dòng cho doanh nghiệp mình, kết quả thường là một đường zích zắc: 4.0 về kênh bán, 1.0 về nội dung, 2.0 về chăm sóc. Chỗ thấp nhất là chỗ đáng sửa trước.
Ví dụ: một xưởng gốm gia đình đi qua bốn thời kỳ trong ba đời
Ví dụ giả định. Một xưởng gốm ở làng nghề ven Hà Nội, ba đời làm nghề, hiện do người cháu 30 tuổi điều hành. Lịch sử của xưởng tình cờ trùng với bốn thời kỳ.
Cùng một sân xưởng, ba cách bán: lò và giá hàng sỉ (1.0), gian trưng bày cho khách chọn (2.0), đèn vòng quay cảnh làm nghề cho khách xem và kể lại (3.0, 4.0).
Đời ông, marketing 1.0. Xưởng nung chén bát mộc, giống nhau hàng nghìn cái, bán sỉ cho thương lái tới tận sân. Không ai biết người dùng cuối là ai; việc duy nhất là nung nhiều hơn, bớt hao, hạ giá sỉ. Khi xưởng khác nung nhiều hơn với giá thấp hơn, xưởng mất mối mà không hiểu vì sao.
Đời bố, marketing 2.0. Bố nhận ra khách lẻ ở thành phố trả cao gấp mấy lần thương lái, nhưng mỗi nhóm muốn thứ khác nhau: quán cà phê cần bộ ly dày, khó vỡ, in được tên quán; gia đình trẻ cần bộ ăn men màu, vừa máy rửa chén. Xưởng chia hai dòng sản phẩm, mở gian trưng bày, giữ sổ khách quen. Doanh thu tăng, nhưng khách vẫn là người “được bán cho”.
Đời cháu, marketing 3.0 rồi 4.0. Người cháu viết lại lý do xưởng tồn tại: giữ nghề gốm thủ công của làng bằng những món đồ dùng hằng ngày, không phải đồ trưng. Từ đó xưởng từ chối đơn in hình nhân vật hoạt hình dù lời, và kể thật quy trình làm nghề trên mạng xã hội: cảnh vuốt đất, cảnh mẻ nung hỏng. Khách bắt đầu kể lại cho nhau; một nhóm khách quen tự lập nơi chia sẻ cách dùng. Cửa hàng và trang mạng xã hội kể cùng một câu chuyện, và khách mới tới từ lời giới thiệu nhiều hơn tới từ quảng cáo trả tiền.
Bước tiếp theo, 5.0. Xưởng không cần rô bốt. Việc đầu tiên là gom tin nhắn hỏi hàng của hai năm vào một chỗ, dùng AI đọc thành danh sách câu khách hay hỏi, rồi để một trợ lý tự động trả lời phần đó; người thợ chỉ trả lời câu cần kinh nghiệm thật. Máy làm phần lặp, người giữ phần có hồn: đó đúng là nghĩa của “công nghệ vì con người”.
Ngoài đời, một chủ xưởng 30 tuổi có thể đi hết bốn bước trong hai năm; câu hỏi là thứ tự nào.
Vì sao không cần đi lần lượt từ marketing 1.0 lên 5.0?
Ba lý do, cả ba lấy từ chính các tác giả:
Các thời kỳ cộng dồn, không thay thế nhau. 5.0 được mô tả là ghép 3.0 với 4.0; STP và 4P của thời 1.0, 2.0 vẫn là nền. Doanh nghiệp mới cần đủ cả ba tầng cùng lúc: sản phẩm tốt, đúng nhóm khách, có lý do tồn tại.
Các thời kỳ tồn tại song song. Ngay khi viết Marketing 3.0 năm 2010, các tác giả ghi nhận nhiều người làm marketing vẫn ở 1.0, một số ở 2.0, ít người ở 3.0. Thời kỳ là lựa chọn của doanh nghiệp, không phải lịch của thế giới.
Công nghệ của 5.0 đã rẻ. Các tác giả nhấn mạnh nền tảng AI mã nguồn mở đã có sẵn, phân tích dữ liệu bán theo tháng, công cụ dựng trợ lý tự động người không chuyên cũng dùng được. Chặng đường gần 70 năm từ sản phẩm tới con người nay không còn bị chặn bởi giá công cụ.
Thứ tự hợp lý cho doanh nghiệp nhỏ vì thế là ngược với lịch sử: chốt lý do tồn tại và nhóm khách (3.0 và 2.0) trước, nối kênh và đo hành trình (4.0) sau, rồi mới đưa AI vào chỗ lặp (5.0). Mua công cụ trước là lý do nhiều phần mềm đắt tiền nằm im.
AI đặt doanh nghiệp nhỏ ở đâu trên dòng thời gian này?
AI không tự đưa doanh nghiệp lên 5.0; nó chỉ làm phần việc 5.0 rẻ hơn. Câu hỏi vì thế là: doanh nghiệp đã đủ 3.0 và 4.0 để AI có thứ mà phục vụ chưa? Lý do tồn tại chưa rõ thì AI viết ra hàng trăm bài giống bài của mọi đối thủ. Tin nhắn nằm rải ở năm tài khoản của năm nhân viên thì AI không có gì để đọc.
Vì vậy mức ứng dụng AI nên nhìn theo cách tổ chức làm việc, không theo số công cụ. Thang 5 cấp độ của phòng marketing tự chủ (Cá nhân, Quy trình, Kết nối, Tự động, Tự chủ) dùng cho việc đó: doanh nghiệp nhỏ thường ở cấp 1, mỗi người tự dùng AI theo cách riêng; cấp 2 là khi AI nằm trong một chuỗi công việc lặp lại có người chịu trách nhiệm. Cấp 2 đã là “5.0” theo nghĩa thực tế của sách: máy có chỗ, người có chỗ.
Câu lệnh mẫu để AI giúp xác định vị trí và việc cần làm trước:
Câu lệnh mẫu cho AI
Bạn là cố vấn marketing cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Dùng khung các thời kỳ marketingcủa Kotler (1.0 sản phẩm, 2.0 khách hàng, 3.0 con người và giá trị, 4.0 khách hàng kết nối,5.0 công nghệ vì con người).Doanh nghiệp của tôi: [ngành, sản phẩm chính, số năm hoạt động, kênh bán hiện có].Khách mua chủ yếu: [mô tả ngắn, hoặc ghi "chưa rõ"].Lý do doanh nghiệp tồn tại, theo lời chủ: [một câu, hoặc "chưa viết ra"].Cách khách mới biết tới chúng tôi: [quảng cáo / giới thiệu / tìm kiếm / không rõ, kèm tỷ lệ nếu có].Công cụ đang dùng: [danh sách].Hãy:1. Chấm doanh nghiệp theo từng thời kỳ (đã đạt / một phần / chưa), kèm dấu hiệu bạn dựa vào.2. Chỉ ra "chỗ thấp nhất" và giải thích vì sao nên sửa chỗ đó trước khi mua thêm công cụ.3. Đề xuất 3 việc cho 90 ngày tới theo thứ tự: giá trị và nhóm khách, nối kênh và đo hành trình, đưa AI vào một chuỗi công việc lặp.Ghi rõ chỗ nào bạn đang giả định vì tôi chưa cung cấp thông tin, và không bịa số liệu ngành.
Lỗi thường gặp khi dùng khung marketing 1.0 đến 4.0
Coi số lớn hơn là tốt hơn. 4.0 không “hơn” 3.0; nó là 3.0 trong bối cảnh khách kết nối. Doanh nghiệp bán cho vài trăm khách quen bằng điện thoại, giữ đúng giá trị, có thể hiệu quả hơn doanh nghiệp có mặt trên năm nền tảng.
Nhầm thời kỳ với công cụ. Có gian hàng online không phải 4.0; có chatbot không phải 5.0. Thời kỳ nằm ở thứ được đặt ở trung tâm khi ra quyết định.
Lấy 3.0 làm khẩu hiệu. Viết sứ mệnh lên tường mà vẫn nhận mọi đơn miễn có lời thì khách nhận ra ngay, và họ sẽ kể cho nhau.
Bỏ qua offline khi “chuyển đổi số”. Chính cuốn Marketing 4.0 nói phải đa kênh, online lẫn offline. Ở nhiều ngành, cửa hàng và người bán trực tiếp vẫn là nơi khách quyết định.
Checklist: xác định thời kỳ và việc làm trước trong một buổi
Mỗi người trong nhóm tự đánh dấu danh sách dấu hiệu ở trên rồi so với nhau; lệch nhiều nghĩa là chưa thống nhất về khách.
Viết ra giấy một câu: doanh nghiệp tồn tại để giải quyết điều gì cho ai. Chưa viết được thì đây là việc đầu tiên.
Chia khách hiện có thành 2–3 nhóm theo nhu cầu khác nhau, không theo tuổi hay địa chỉ.
Đếm trong tháng gần nhất: bao nhiêu khách mới tới từ lời giới thiệu, bao nhiêu từ quảng cáo; không đếm được thì thêm một câu hỏi ở điểm bán.
Liệt kê các điểm chạm offline và online, kiểm tra chúng có kể cùng một câu chuyện không.
Chọn một chuỗi công việc lặp lại (trả lời câu hỏi thường gặp, soạn mô tả sản phẩm) để đưa AI vào trong 90 ngày, giao một người chịu trách nhiệm, và hẹn ngày đánh dấu lại danh sách dấu hiệu.
Điều cần nhớ về marketing 1.0 đến 4.0 và 5.0
Khung của Kotler, Kartajaya và Setiawan không bảo doanh nghiệp phải chạy theo con số mới nhất. Nó đưa ra một câu hỏi dùng được ở mọi quy mô: thứ gì đang ở trung tâm khi ra quyết định? Sản phẩm, khách hàng, con người và giá trị, khách hàng kết nối, hay công nghệ phục vụ con người. Doanh nghiệp vừa và nhỏ ở Việt Nam thường có công cụ của 4.0 và 5.0 nhưng tư duy của 1.0; sửa tư duy trước, công cụ sau, thì mỗi đồng chi cho công nghệ mới có chỗ để phát huy.
Nguồn tham khảo: Philip Kotler, Hermawan Kartajaya, Iwan Setiawan, “Marketing 3.0: From Products to Customers to the Human Spirit”, John Wiley & Sons, 2010, chương 1 “Welcome to Marketing 3.0” (bản trích đọc thử của Wiley); cùng các tác giả, “Marketing 4.0: Moving from Traditional to Digital”, John Wiley & Sons, 2017 (phát hành tháng 12/2016), chương 1 “Power Shifts to the Connected Customers” (bản trích đọc thử của Wiley); phần 4P thành 4C ở chương 4, chỉ đối chiếu qua tóm tắt; “Marketing 5.0: Technology for Humanity”, John Wiley & Sons, 2021, chương 1 “Welcome to Marketing 5.0” (bản trích đọc thử của Wiley; phần tóm tắt 1.0 tới 4.0 và định nghĩa 5.0 lấy từ đây); “Marketing 6.0: The Future Is Immersive”, John Wiley & Sons, 2023 (trang giới thiệu sách của Wiley); “Marketing 7.0: A Guide for Thinking Marketers in the Age of AI”, John Wiley & Sons, 2026 (trang giới thiệu sách của Wiley). Ví dụ xưởng gốm là ví dụ giả định.
Website dùng cookie để biết bài viết nào hữu ích, đo hiệu quả và hiển thị lại quảng cáo phù hợp. Bạn có thể đổi lựa chọn ở mục Cài đặt cookie dưới chân trang.